باغ خلج
گروه اجتماعي،ثمين مامقاني، هماحسين خاني: خيلي دور نيست، مردم اينجا شايد از ما به ما نزديكترند، اما با زندگياي متفاوت با زندگي ما. اينجا از زيبايي يك كوچه باغ خبري نيست، نه شباهتي به باغ دارد، نه شباهتي به شهر و نه شباهتي به يك روستا. اينجا شكل خاص خودش را دارد، كوچههاي پرشيب و هزار پله. خانههاي كاهگلي، جويهاي فاضلابي كه از ميان كوچههاي تنگ ميگذرد و در آن از كف صابون تا مواد غذايي و هر چيز ديگري ميتوان يافت و... چهرههايي كه اعتياد رنگ زندگي را از آنان برده است.
اينجا از زيبايي يك كوچه باغ خبري نيست. به اينجا كه وارد ميشوي تصاوير بهتآوري ميبيني، چيزهايي كه شايد هرگز قبل از آن نديده باشي و يا حتي به فكرت هم خطور نكرده باشد كه چنين محلههايي در شهر تو وجود داشته باشند ... اما وجود دارند. بله !
تصوير اول: در ابتداي بالاترين كوچه، زني كنار جوي فاضلاب نشسته و ظرفهايش را ميشويد، زبالهها در جوي رها ميشوند.
تصوير دوم: همان زمان، همان كوچه، همان جوي، كمي پايينتر چند مرغ و خروس در ميان جوي اين طرف و آن طرف ميروند.
تصوير سوم: درست در انتهاي همان كوچه و همان جوي قبلي، كودكي پاهايش را در جوي آب گذاشته و به تنها سرگرمي روزانهاش كه آب بازي است مشغول است. دو كوچه آن طرفتر پسر نوجواني دوچرخه خود را به سختي از پلههاي اريب و بيحساب و كتاب اين كوچهها بالا ميبرد. اينجا از زيبايي يك كوچه باغ خبري نيست. بوي نامطبوع فاضلاب كه در تمام كوچه پس كوچهها به مشام ميرسد تنها تو را به رفتن از اينجا ترغيب ميكند. براي پيبردن به استحكام خانهها نياز به هيچ دقتي نيست. تنها با يك نگاه كوچك حس ميكني كه هر لحظه ممكن است اين ديوارهاي كاهگلي فرو بريزند.
اينجا از زيبايي يك كوچه باغ خبري نيست. اينجا آسمان، زمين، ديوارها و همه چيزها شايد به جز چهرههاي معصوم كودكان و دلهاي نگران مادران آنها اعتياد را تداعي ميكنند و بوي كشنده اعتياد قويتر از هر چيز ديگري به مشام ميرسد. مصرف مواد مخدر در اينجا به صورت يك عرف درآمده و ديدن سرنگهاي مختلف و متعدد در ميان خرده سنگهاي كوه كاملا عادي و طبيعي است. انگار جزء لاينفكي از بافت خاك هستند. اينجا شوق در دلها مرده، انگيزه جايش را به كسالت داده، هدف بيمعناست و زيبايي كلا مفهوم خود را در خم اين كوچه پس كوچهها از دست داده است. اينجا از زيبايي يك كوچه باغ خبري نيست. زيباترين معناي زندگي براي يك كودك، بازي كنار جوي فاضلاب، براي يك زن كار در زير سقفي كه مطمئن نيست چقدر بالاي سر او دوام خواهد آورد و براي يك مرد بيكاري، بيگاري و غالبا اعتياد است. مردم اينجا يا آن قدر درد دارند كه نميدانند از كدام سخن بگويند و يا آن قدر گفتهاند و نتيجه نگرفتهاند كه ترجيح ميدهند سكوت كنند. وقتي از مشكلاتشان ميپرسي، اولين جوابي كه از هر زن و مردي ميشنوي اين است كه:» هيچوقت از گفتن مشكلاتمان نتيجهاي نگرفتهايم، هيچكس ما را نميبيند، حرفهايمان به گوش كسي نميرسد اگر هم برسد توجهي نخواهد شد و ... «
اينجا، همين جاي اين هفته ما، منطقهاي است به نام » باغ خلج« واقع در جنوب غربي اراك با وسعتي كه حتي شهرداري هم تخمين درستي از آن ندارد.
مكاني كه البته به هر چيزي شباهت دارد به جز باغ! با جمعيتي متشكل از ضعيفترين و آسيبپذيرترين اقشار جامعه از هر لحاظ، چه اقتصادي و رفاهي و چه اجتماعي و فرهنگي.
» ما خيلي بدبختيم. انگار نه انگار زندهايم و زندگي ميكنيم، هيچكس به ما كمكي نميكند ...« اينها درد دلهاي زني سي و پنج ساله است كه با تمام غرور قادر به كنترل اشكهايش نيست. زني كه خانهاش در بالاترين نقطه يكي از همين كوچههاست و اگر صداقت چشمانش نبود با آن چهره شكسته و رنجديده محال بوده باور كني سي و پنج ساله است.او و سه فرزندش در بدترين وضعيت زندگي را ميگذرانند و اين ناگفته از چهره و اندام نحيف كودكانش هويداست. فاطمه ميگويد: شوهرم قبلا معتاد بوده ولي ترك كرده است و در حال حاضر اعتياد ندارد. اما شغلي پيدا نميكند. چون هر كس ميفهمد او قبلا معتاد بوده و در كجا زندگي ميكند به او كار نميدهد. فاطمه ميگويد: زندگي ما در گذراندن وقت در خانهاي نمور و تاريك خلاصه شده است و حتي آن قدر پول نداريم تا ديوارهاي داخلي خانه را كه كاهگلي است گچ كنيم.
معصومه يكي از اهالي همين كوچه است كه با شكايت از وضع ناامن اين منطقه ميگويد: شوهرم چند سال پيش فوت كرده است و پسر بزرگم كه بيست و چهار سال دارد با كارگري خرج زندگي من و هفت خواهر و برادر كوچكترش را ميدهد اما با وضعيت ناامني كه اين منطقه دارد؛ ميترسم به فساد مخصوصا اعتياد دچار شود. معصومه ادامه ميدهد: ما به ناچار اينجا زندگي ميكنيم و اگر بتوانيم از اينجا برويم حتي يك لحظه هم حاضر به ماندن نيستيم چرا كه اينجا فرزندانم آينده اي ندارند.
باغ خلج امنيت ندارد
» مژگان« زن جواني است كه با اشاره به مسئله اعتياد در اين منطقه ميگويد: اينجا امنيت وجود ندارد و شبها به دليل اينكه كوچهها پر از معتاداني است كه به راحتي به خريد و فروش مواد مخدر ميپردازند، جرات بيرونآمدن از خانه را نداريم. اينجا حتي در دست پسر بچهها هم به راحتي مواد پيدا ميشود. مژگان در ادامه صحبتش ميگويد: بارها اتفاق افتاده است كه وقتي براي گرفتن نان به كوچههاي كنار خيابان محله رفتهام با چشمان خود ديدهام كه پسربچهها با بعضي از ماشينهاي كنار خيابان مواد مخدر رد و بدل ميكنند و پول ميگيرند. پليس هم چند وقت يك بار ميآيد و معتادين را جمع ميكنند اما بعد از چند روز، آنها را ميبينم كه باز هم در كوچهها پرسه ميزنند.
اعتياد خانوادگي در باغ خلج بيداد ميكند
» محمد« پسري بيست و دو ساله ساكن باغ خلج است. محمد ميگويد: مشكل اعتياد در اين جا فقط مربوط به مردان نيست، مشكل اين منطقه اعتياد خانوادگي است و در بسياري از خانوادهها تمام اعضاي خانواده اعتياد دارند. محمود پسري يازده ساله و معتاد به هروئين ميگويد: ما مواد را از شهرهاي اطراف به اراك ميآوريم و بيشتر دختران مسوول فروش اين مواد در سطح شهر و منطقه باغ خلج هستند .
باغ خلج از نظر بهداشتي بسيار آلوده است
فريده يكي از ساكنان محلههاي بالاتر با بيان وضعيت نابسامان بهداشتي و آب و فاضلاب اين منطقه ميگويد: آب اين منطقه هميشه كم فشار است و بعضي از اوقات اتفاق افتاده كه چهار روز آب نداشتهايم. وضعيت فاضلاب هم به گونهاي است كه فاضلاب دستشويي، ظرفشويي، حمام و لباسشويي وارد جوي وسط كوچهها ميشود و بچههاي ما در محيطي بازي ميكنند كه از نظر بهداشتي بسيار آلوده است و سلامت آنان را به خطر مياندازد. يكي ديگر از اهالي باغ خلج در مورد مدارس اين منطقه ميگويد: منطقه باغ خلج چهار مدرسه داشته كه به علت مستحكمنبودن بنا خرابشده و مشغول بازسازي آن هستند و به همين دليل فرزندان ما مجبورند به مدارس مناطق اطراف چون ميدان انقلاب و خيابان رودكي بروند كه به علت اضافهشدن به ظرفيت كلاسهاي اين مدارس دانشآموزان بسيار ناراضي هستند. او در مورد چگونگي رفت و آمد دانشآموزان در زمستان ميگويد: در سرماي زمستان و يخبندان ما براي پايينرفتن از شيب تند كوچهها و براي اينكه دست و پايمان نشكند گاهي روي زمين مينشينيم و راه ميرويم.
هزار مرد و زن با اعتياد تزريقي در اين منطقه زندگي ميكنند
يكي از فعالان آسيبهاي اجتماعي كه طرحهايي چون طرحهاي كاهش آسيب را در اين منطقه اجرا كرده است؛ با اشاره به تعداد معتادين باغ خلج گفت: براساس يك آمارگيري كه دو ماه قبل انجام شده، در منطقه باغ خلج در حدود 950 مرد و پنجاه زن با اعتياد تزريقي وجود دارد كه به دليل محدوديتهايي كه زنان معتاد دارند؛ امكان شناسايي و در اختيار گذاشتن بستههاي كاهش آسيب براي آنان كمتر است. وي با اشاره به نوع مواد مصرفي در اين منطقه اظهار داشت: مادهاي كه بيشتر اين مصرف را دارد ترياك است و پس از آن كراك، هروئين و حشيش مواد ديگري هستند كه زياد مصرف شده و به سهولت در دسترس هستند. عباسي گفت: مشروبات الكلي يكي ديگر از مواردي است كه به راحتي در اين منطقه خريد و فروش و مصرف ميشود. عباسي افزود: در بخشهايي از اين منطقه به خصوص قسمتهاي بالاي كوه خانههايي وجود دارد كه مردان و زنان معتاد در آن جمع شده و به صورت جمعي به مصرف مواد مخدر و تزريق مشترك ميپردازند كه اين مسئله امكان ابتلاي اين افراد به امراض عفوني چون ايدز و هپاتيت و... را به شدت افزايش ميدهد.
كودكان قرباني اعتياد هستند
يك كارشناس مسائل اجتماعي، در زمينه معضلاتي كه مردم اين منطقه با آن درگير هستند گفت: در اين مناطق اغلب خانوادههايي مشاهده ميشوند كه از كمبودهاي اقتصادي و فرهنگي رنج ميبرند و مسائلي چون اعتياد نيز با اضافهشدن به اين مشكلات وضعيت آنان را بغرنجتر كرده است.
رحيمي افزود: اغلب اين خانوادهها، خانوادههايي هستند كه براي گذراندن زندگي كودكان خود را وادار به كارهاي سنگين و تكديگري ميكنند و در خانوادههايي كه از اعتياد رنج ميبرند از اين كودكان براي توزيع مواد مخدر و يا تهيه آن جهت مصرف استفاده ميشود و اين يكي از پديدههاي بسيار ناخوشايندي است كه در اين مناطق به وفور ديده ميشود. وي خاطرنشان ساخت: كودكاني كه در اين خانوادهها زندگي ميكنند به علت آسيبپذيربودن و شرايط محيطي خاصي كه دارند داراي يك بستر روحي و فكري بسيار مساعد براي بزهكاري و ارتكاب به جرم هستند.
رحيمي با اشاره به اينكه بسياري از معضلات از فقر اقتصادي اين خانوادهها ناشي ميشود، افزود: با فراهمآوردن يك محيط فرهنگي مستعد به همراه رفاه براي اين خانوادهها ميتوان تا حدودي از به وجود آمدن چنين معضلاتي در جامعه جلوگيري كرد.
منطقه باغ خلج مشكل كمآبي يا قطع آب ندارد
مدير روابط عمومي شركت آب و فاضلاب در خصوص مشكل كمآبي منطقه باغ خلج گفت: مردم باغ خلج مشكل كمآبي ندارند. زيرا آب اين منطقه از مخازن فلزي بالاي كوه تامين ميشود، مگر در مواقعي كه برنامه جيرهبندي آب در سطح شهر اجرا ميشود كه اهالي باغ خلج مثل ديگر مناطق يك روز در هفته با قطع آب مواجه ميشوند. نظري افزود: در بعضي از مواقع ممكن است با قطع برق و يا شكستگي لوله آب مواجه شويم كه ممكن است آب چند ساعت قطع شود و اين مشكل براي تمامي ساكنين اراك و يا هر شهر ديگري ممكن است اتفاق بيفتد. وي در خصوص مشكلات مربوط به فاضلاب باغ خلچ گفت: طرح انشعاب فاضلاب هنوز به طور كامل اجرا نشده و تاكنون شصت درصد از منطقه فاضلابكشي شده است. نظري تصريح كرد: از جمله مشكلاتي كه مانع اجراي طرح انشعاب فاضلاب است زمينهاي سنگي، شيب تند و باريكبودن كوچههاست كه در بعضي از موارد كار اجراي انشعاب فاضلاب را با مشكل روبرو كرده و روند آن را كند ميكند.
رئيس اداره آموزش و پرورش ناحيه دو در خصوص تخريب مدارس منطقه باغ خلج ميگويد: با تصويب مجلس شوراي اسلامي مبلغ چهار ميليارد دلار به امر نوسازي مدارس فرسوده اختصاص يافته است، تا در طي يك دوره چهار ساله تمامي مدارس قديمي بازسازي شوند. در سال تحصيلي جاري با نظر كارشناسان مديريت نوسازي و تجهيز مدارس استان دبستان پسرانه حاجسري و دخترانه مهتاب كه در يك ساختمان آموزشي واقع در منطقه باغ خلج اراك مستقر هستند، در طرح تخريب و نوسازي قرار گرفته است كه دبستان مهتاب به تايم مخالف راهنمايي دخترانه فضيلت و دبستان پسرانه حاجسري به تايم مخالف راهنمايي پسرانه مهندس آسا منتقل شدهاند.
حسينآبادي افزود: تراكم دانشآموزي در مدارس ياد شده همانند تراكم سال گذشته ميباشد و اين جابجايي موقتي بوده و مقرر است مدارس تخريب شد، طي يك سال بازسازي و تحويل آموزش و پرورش گردد. وي تصريح كرد: تعداد مدارس ابتدايي در باغ خلج سه مدرسه، راهنمايي سه مدرسه و دبيرستان دو مدرسه است كه جمعا 1845 نفر دانشآموز در اين مدارس تحصيل ميكنند.
ضوابط شهرسازي در منطقه باغ خلج رعايت نشده است
منطقه باغ خلج قبل از سال 1343 بنا نهاده شده و در اين سالها به دليل انجام اصلاحات ارضي مهاجرت روستاييان به شهر افزايش زيادي پيدا كرده و به دليل اختلاف سطح زندگي در شهر و روستا اين روستاييان مهاجر در حاشيههاي اراك از جمله باغ خلج ساكن شدند. اين مهاجرپذيري در شهرهاي صنعتي مانند اراك بيشتر بوده و يكي از عوامل به وجود آمدن حاشيههايي چون باغ خلج است. معاونت شهرسازي سازمان مسكن و شهرسازي با اشاره به اينكه در منطقه باغ خلج ضوابط شهرسازي رعايت نشده است، گفت: محله باغ خلج در شرايطي شكل گرفت كه به دليل وجود صنايع متعدد در اراك اين شهر شاهد مهاجرپذيري از روستاها بود كه اغلب اين مهاجران در نقاط حاشيهاي و اطراف اراك به ساخت و ساز بيرويه و بدون ضابطه اقدام كردند. بيات افزود: از طرفي مسوولين براي شهر محدودهاي تعيين كردهاند و نميتوانند خارج از آن محدوده برنامهريزي كنند و از طرف ديگر مردمي كه به شهرها مهاجرت ميكنند چارهاي جز سكونت در مناطق حاشيهاي ندارند. اما در اين ميان مشكلات به وجود آمده مربوط به نقص نظام برنامهريزي متمركز ملي و نظام تصميمگيري دولت در زمينهي توسعه و عمران است. وي خاطرنشان ساخت: طرحي با نام طرح توانمندسازي در برنامهي پنج ساله سوم به تصويب رسيده و در برنامه پنج ساله چهارم هم عنوان شده كه به موجب آن ستادي در استانها با همكاري تمامي دستگاههاي دولتي، انتظامي و مالي جهت توانمندسازي سكونتگاههاي غيررسمي و محلات حاشيهاي تشكيل ميشود. بيات با اشاره به طرح ساماندهي بافتهاي فرسوده و احداث آپارتمان در اين منطقه گفت: براي صورت گرفتن اين اقدامات بايد طرح ساماندهي حواشي تهيه و تصويب شده و به تاييد بانك جهاني برسد و در اين صورت بانك جهاني به اعطاي وام براي بازسازي اين مناطق اقدام ميكند كه اين طرح تاكنون تنها در دو شهر زاهدان و كرمانشاه در كشور انجام شده است. معاونت شهري مسكن و شهرسازي با بيان اين مطلب كه طرح بهسازي بافتهاي فرسودهي محلات حاشيهاي اراك و از جمله باغ خلج در دستور كار برنامههاي آيندهي اين سازمان است گفت: بحث ما مسئلهي فضاي كاربردي است و بهسازي اين منطقه در مرحلهي مطالعه، امكانسنجي و شناسايي است و سعي ما بر اين است كه در صورت تصويب طرح توانمندسازي و حمايتهاي دولت ضمن اصلاح معابر و خانههاي اين مناطق به مردم آن هم كمك و مساعدت شود.
در صورت مشاهده تخلف تخريب ميكنيم
روابط عمومي شهرداري اراك با اشاره به ساخت و سازهاي بيرويهاي كه در منطقه باغ خلج صورت گرفته گفت: شهرداري مرجع رسيدگي به تخلفات ساختماني است و هر گونه تخلف در اين زمينه به كميسيون ماده 100 ارجاع داده ميشود كه در صورت راي اين كميسيون به تخريب، شهرداري موظف به اجراي اين راي است. خراجي با اشاره به وضعيت زبالههاي باغ خلج گفت: در باغ خلج هم مانند هر جاي ديگر اراك، كارگران شهرداري شبها در كل اين منطقه اقدام به جمعآوري زبالههاي جويها و خانهها ميكنند كه اگر اين كار به طور مرتب صورت نگيرد با توجه به نبود فاضلاب در اين منطقه مشكلات بسياري به وجود ميآيد و اگر مردم اين منطقه از قانون تمكين نكرده و زبالههاي خود را به موقع بيرون نميگذارند. اين ديگر مشكل شهرداري نيست.
وي در زمينه وضعيت آسفالت منطقه باغ خلج گفت: چون در اين منطقه طرح انشعاب فاضلاب در دست اجراست آسفالت معابر در مكانهايي انجام ميشود كه در آينده نياز به كندن مجدد نداشته باشند و در بعضي از مناطق نيز به صورت لكهگيري انجام ميشود. اما مشكل اصلي آسفالت معابر به كوچههاي با عرض دو متر و نيم و كمتر است كه دستگاههاي آسفالت قادر به وارد شدن به اين مناطق نيستند.
خراجي افزود: براي ارتقاي اين منطقه و ساماندهي آن ساختار كاربردي جمعيتي و فضاي كاربردي آن، تجهيزات شهري، شبكههاي تاسيساتي و نابساماني زيرساختها بررسي شده است و انجام اقدامات در اين زمينه نياز به بودجهي بيشتري دارد.
***
هنگام بازگشت است، از كوچههاي باريك باغ خلج پايين ميآييم و به خيابان طالقاني ميرسيم. برميگرديم و نگاهي به پشت سر خود مياندازيم. باغ خلج هم تمام شد. اما براي ما، نه براي مردمي كه شايد تا آخر عمر محكوم به زندگي در آن هستند. آنچه براي ما باقي ميماند يك سوال بزرگ بدون جواب است و آن اينكه سهم اين مردم از سهام عدالتي كه گفته ميشود به پايينترين دهكهاي درآمدي تعلق ميگيرد چيست ؟